Samenwonend en erven: waarom een testament essentieel is

Uw partner erft niets als u samenwoont zonder testament

Woont u samen zonder getrouwd te zijn of een geregistreerd partnerschap te hebben? Dan erft uw partner niet automatisch van u. Dat geldt ongeacht hoe lang u al samenwoont, of u een koophuis deelt of al jaren een gezamenlijk leven opbouwt. De wet kent alleen een automatisch erfrecht toe aan gehuwde en geregistreerde partners. Een samenwonende partner wordt juridisch gezien niet als erfgenaam beschouwd.

Dat is een harde realiteit waar veel samenwonende stellen zich niet van bewust zijn. Juist daarom is het zo belangrijk om dit goed te regelen, bij voorkeur in een periode waarin u er samen rustig over kunt nadenken.

Wat gebeurt er als u overlijdt zonder testament?

Zonder testament gaat uw nalatenschap naar uw wettelijke erfgenamen. Dat zijn in de eerste plaats uw kinderen. Heeft u geen kinderen, dan erven uw ouders en broers en zussen. Uw partner staat in geen enkel geval in deze wettelijke rangorde.

De gevolgen kunnen ingrijpend zijn. Stel, u woont samen in een koopwoning die op uw naam staat. Bij uw overlijden wordt die woning eigendom van uw wettelijke erfgenamen. Uw partner kan in het uiterste geval worden gevraagd de woning te verlaten of het aandeel van de erfgenamen uit te kopen. Hetzelfde geldt voor spaargeld, beleggingen en andere bezittingen op uw naam: uw partner heeft daar zonder testament geen enkel recht op.

Dat kan tot bijzonder pijnlijke situaties leiden, zeker wanneer uw partner financieel afhankelijk was van het gezamenlijke huishouden.

Wat kunt u regelen in een testament?

Met een testament bepaalt u zelf wie uw erfgenamen zijn. U kunt uw partner benoemen als erfgenaam en vastleggen welk deel van uw bezittingen hij of zij ontvangt. De notaris kan daarbij verschillende constructies voorstellen die passen bij uw situatie.

Een veelgebruikte optie is dat u uw partner het vruchtgebruik van de woning geeft. Dat betekent dat uw partner in de woning mag blijven wonen, terwijl de eigendom naar uw kinderen of andere erfgenamen gaat. Zo is uw partner beschermd en gaat het vermogen uiteindelijk alsnog naar uw kinderen.

Als u kinderen heeft, is het verstandig om in het testament de verhouding tussen uw partner en uw kinderen goed te regelen. U kunt bijvoorbeeld bepalen dat uw partner het gebruik van de woning en het vermogen krijgt, terwijl uw kinderen een vordering krijgen die pas later opeisbaar is. Op die manier creëert u een situatie die vergelijkbaar is met de wettelijke verdeling die automatisch geldt voor gehuwde stellen.

Andere zaken die u in een testament kunt vastleggen:

• Het benoemen van een executeur die de nalatenschap afhandelt
• Een uitsluitingsclausule, zodat de erfenis niet in een eventuele gemeenschap van goederen valt als uw partner later een nieuwe relatie krijgt
• Een voogdijregeling voor minderjarige kinderen
• Een regeling voor het geval u beiden tegelijkertijd overlijdt

Is een samenlevingscontract niet voldoende?

Een samenlevingscontract is waardevol, maar het is geen testament. Het regelt de financiële afspraken tijdens uw relatie en bij het uiteengaan, zoals de verdeling van kosten en de eigendom van spullen. Wat er na uw overlijden met uw bezittingen gebeurt, regelt u alleen in een testament.

Wel kunt u in een samenlevingscontract een verblijvingsbeding opnemen. Dat houdt in dat gezamenlijke bezittingen bij overlijden automatisch naar de langstlevende partner gaan. Dat biedt enige bescherming, maar heeft een belangrijke beperking: het geldt alleen voor bezittingen die u samen bezit, niet voor bezittingen die op naam van de overledene staan.

Een samenlevingscontract en een testament vullen elkaar daarom aan. Het samenlevingscontract regelt uw financiële verhouding tijdens het leven, het testament regelt wat er na uw overlijden gebeurt. Als samenwonende partners heeft u beide documenten nodig om elkaar goed te beschermen.

Hoe zit het met erfbelasting als u samenwoont?

Als uw partner van u erft, moet hij of zij mogelijk erfbelasting betalen. Hoeveel dat is, hangt af van de vraag of u als fiscaal partners wordt beschouwd. De Belastingdienst beschouwt samenwonenden als partner als zij een notarieel samenlevingscontract met wederzijdse zorgverplichting hebben, meerderjarig zijn, op hetzelfde adres staan ingeschreven en hier minimaal zes maanden aan voldoen voor het overlijden. Zonder notarieel samenlevingscontract geldt het partnerschap pas na vijf jaar onafgebroken samenwonen op hetzelfde adres.

Het verschil is aanzienlijk. Als fiscaal partner heeft uw partner in 2026 recht op een vrijstelling van ruim 828.000 euro en betaalt hij of zij het lage tarief van 10 tot 20 procent over het meerdere. Zonder fiscaal partnerschap geldt een vrijstelling van slechts 2.769 euro en een tarief van 30 tot 40 procent. Dat kan tienduizenden euro's schelen. Een notarieel samenlevingscontract is dus ook om fiscale redenen zeer aan te raden.

Hoe stelt u als samenwonenden een testament op?

Een testament laat u opstellen bij de notaris. Het is aan te raden om dit samen te doen, zodat uw testamenten op elkaar zijn afgestemd. Veel samenwonende partners kiezen voor zogenaamde spiegeltestamenten: twee testamenten met vergelijkbare bepalingen, waarin u elkaar over en weer als erfgenaam benoemt.

De kosten voor twee testamenten liggen gemiddeld rond de 700 euro inclusief btw, afhankelijk van de complexiteit. Laat u tegelijkertijd een samenlevingscontract opstellen, dan kan de notaris dit vaak als pakket aanbieden.

Bij de notaris bespreekt u onder meer wie erfgenaam wordt, hoe de verdeling eruitziet, of er een executeur moet worden benoemd en of er bijzondere regelingen nodig zijn. De notaris registreert het testament vervolgens in het Centraal Testamentenregister, zodat het na uw overlijden altijd teruggevonden kan worden.

Wat als uw partner overlijdt zonder testament?

Als uw samenwonende partner overlijdt zonder testament, heeft u als achterblijvende partner geen recht op de nalatenschap. U bent dan afhankelijk van de bereidwilligheid van de wettelijke erfgenamen. In de praktijk leidt dit soms tot conflicten, bijvoorbeeld als de erfgenamen de woning willen verkopen of spaargeld opeisen.

In die situatie is het belangrijk om snel duidelijkheid te krijgen over wie de erfgenamen zijn en wat hun bevoegdheden zijn. Een verklaring van erfrecht biedt die duidelijkheid. Hierin stelt de notaris vast wie de wettelijke erfgenamen zijn en wie bevoegd is om de nalatenschap af te handelen. Via ErfrechtAkte kunt u een verklaring van erfrecht eenvoudig en tegen een vast tarief online aanvragen.

Dit artikel is informatief bedoeld en vormt geen juridisch advies. Uw persoonlijke situatie kan afwijken. Raadpleeg een notaris voor advies dat is afgestemd op uw situatie.