Wat is plaatsvervulling?

Wanneer een dierbare overlijdt, wordt bepaald wie de erfgenamen zijn. Maar wat als een van de erfgenamen zelf al eerder is overleden, of de erfenis niet wil? Dan kan plaatsvervulling een rol spelen. Plaatsvervulling betekent dat de kinderen van een weggevallen erfgenaam samen diens plek innemen. Zij erven het deel dat hun ouder zou hebben gekregen. Deze regeling voorkomt dat een hele familietak wordt overgeslagen.

Hoe werkt plaatsvervulling?

Plaatsvervulling is vastgelegd in artikel 4:12 van het Burgerlijk Wetboek. De regeling houdt in dat afstammelingen (kinderen, kleinkinderen) de positie overnemen van een erfgenaam die wegvalt. De afstammelingen erven dan samen het erfdeel van die weggevallen erfgenaam. Zij verdelen dat deel onderling in gelijke porties.

Een voorbeeld maakt dit duidelijk. Stel, Jan overlijdt en laat drie kinderen na: Anna, Bert en Clara. Bert is echter al eerder overleden. Bert had zelf twee kinderen: David en Eva. Door plaatsvervulling nemen David en Eva samen de plek van Bert in. Anna en Clara krijgen ieder een derde van de nalatenschap. David en Eva delen het derde deel van Bert, waardoor zij ieder een zesde ontvangen.

Plaatsvervulling kan ook in meerdere stappen werken. Stel dat in het voorbeeld ook David al is overleden en zelf kinderen had. Dan nemen die kinderen (de achterkleinkinderen van Jan) op hun beurt de plek van David in. Zo schuift de erfenis steeds door naar de volgende generatie.

Wanneer treedt plaatsvervulling op?

Plaatsvervulling is niet beperkt tot situaties waarin een erfgenaam al is overleden. De wet noemt vier situaties waarin plaatsvervulling optreedt:

• De erfgenaam is al voor de erflater overleden (vooroverlijden)
• De erfgenaam is onwaardig om te erven, bijvoorbeeld omdat deze een ernstig misdrijf tegen de overledene heeft begaan
• De erfgenaam is onterfd via een testament
• De erfgenaam verwerpt de erfenis

In al deze gevallen treden de afstammelingen van de weggevallen erfgenaam in diens plaats. Zij erven samen het deel dat de oorspronkelijke erfgenaam zou hebben ontvangen. Zijn er geen afstammelingen, dan groeit het erfdeel aan bij de overige erfgenamen in dezelfde groep. Dat heet aanwas.

In welke groepen erfgenamen geldt plaatsvervulling?

Het Nederlandse erfrecht kent vier groepen wettelijke erfgenamen. Plaatsvervulling kan in meerdere groepen een rol spelen.

In de eerste groep (de kinderen van de overledene) komt plaatsvervulling het vaakst voor. Als een kind al is overleden, nemen de kleinkinderen diens plek in. In de tweede groep (ouders, broers en zussen) werkt het vergelijkbaar: als een broer of zus is weggevallen, treden diens kinderen (de neven en nichten van de overledene) in de plaats. Ook in de derde en vierde groep (grootouders en overgrootouders) kan plaatsvervulling voorkomen.

Er geldt wel een grens: familieleden die verder dan de zesde graad van de overledene staan, erven niet, ook niet via plaatsvervulling.

Wat als de plaatsvervuller de erfenis niet wil?

Het kan gebeuren dat u door plaatsvervulling erfgenaam wordt, maar de erfenis liever niet aanvaardt. Misschien zijn er schulden in de nalatenschap, of heeft u andere redenen. Het is goed om te weten dat u als plaatsvervuller dezelfde keuzemogelijkheden heeft als iedere andere erfgenaam. U kunt de erfenis zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden (onder het voorrecht van boedelbeschrijving) of verwerpen.

Verwerpt u de erfenis, dan kan opnieuw plaatsvervulling optreden. Uw eigen kinderen worden dan erfgenaam in uw plaats. Heeft u minderjarige kinderen, dan is het belangrijk om te weten dat u de erfenis ook namens hen moet verwerpen als u wilt voorkomen dat zij erfgenaam worden. Dat doet u via een verklaring bij de griffie van de rechtbank.

Heeft u geen kinderen, of verwerpen ook uw kinderen? Dan vervalt het erfdeel en groeit het aan bij de overige erfgenamen in dezelfde groep. Het deel verdwijnt dus niet, maar wordt herverdeeld.

Geldt plaatsvervulling ook bij een testament?

Bij het wettelijk erfrecht (als er geen testament is) geldt plaatsvervulling automatisch. Bij een testament ligt dat anders. De erflater kan in het testament zelf bepalen of plaatsvervulling van toepassing is. Sommige testamenten bevatten een clausule die plaatsvervulling expliciet regelt, andere niet.

Als het testament hierover niets vermeldt, hangt het af van de formulering. Verwijst het testament naar "mijn afstammelingen" of bevat het een plaatsvervullingsclausule, dan is plaatsvervulling wel van toepassing. Benoemt het testament specifieke personen bij naam zonder verdere regeling, dan geldt plaatsvervulling in principe niet. Het erfdeel van de weggevallen erfgenaam wordt dan verdeeld volgens de regels die het testament aangeeft, of bij gebrek daaraan volgens het wettelijk erfrecht.

Juist daarom is het belangrijk dat een testament duidelijk is over wat er moet gebeuren als een erfgenaam wegvalt. Een notaris kan u bij het opstellen hierover adviseren.

Het verschil tussen plaatsvervulling en aanwas

Plaatsvervulling en aanwas worden soms verward, maar het zijn twee verschillende regelingen. Bij plaatsvervulling nemen de afstammelingen van de weggevallen erfgenaam diens plek in. Bij aanwas wordt het vrijgekomen erfdeel verdeeld over de overige erfgenamen in dezelfde groep.

Plaatsvervulling heeft altijd voorrang. Pas als er geen afstammelingen zijn die in de plaats kunnen treden, komt aanwas aan bod. In de praktijk betekent dit dat zolang een weggevallen erfgenaam kinderen of kleinkinderen heeft, die kinderen of kleinkinderen erven. Alleen als die er niet zijn (of als zij ook allemaal verwerpen en zelf geen kinderen hebben) krijgen de andere erfgenamen een groter deel.

Wat betekent plaatsvervulling voor de verklaring van erfrecht?

Wanneer plaatsvervulling speelt, moet de notaris dit vaststellen en vastleggen in de verklaring van erfrecht. De notaris doet onderzoek in de Basisregistratie Personen om te achterhalen of een vooroverleden erfgenaam afstammelingen heeft. Dat maakt het erfgenamenonderzoek soms uitgebreider dan in een eenvoudige situatie.

Alle erfgenamen, inclusief degenen die door plaatsvervulling erven, worden in de verklaring van erfrecht vermeld. Banken en andere instellingen hebben deze verklaring nodig om te weten met wie zij zaken moeten doen. Wanneer u een verklaring van erfrecht nodig heeft en plaatsvervulling een rol speelt, kunt u het traject eenvoudig en tegen een transparant tarief online starten via ErfrechtAkte. Alle erfgenamen worden per e-mail uitgenodigd om hun gegevens in te vullen en hun keuze te maken.

Dit artikel geeft algemene informatie over plaatsvervulling in het erfrecht. Voor advies over uw persoonlijke situatie kunt u terecht bij een notaris.