Nalatenschap afwikkelen stap voor stap

Na het overlijden van een dierbare moet de nalatenschap worden afgewikkeld. Dat betekent: uitzoeken wie de erfgenamen zijn, de bezittingen en schulden in kaart brengen, keuzes maken over de erfenis en uiteindelijk alles verdelen. Het klinkt als veel en dat is het soms ook. Maar als u weet welke stappen u moet doorlopen, wordt het proces een stuk overzichtelijker. In dit artikel leest u precies wat er bij komt kijken, van het allereerste begin tot de uiteindelijke verdeling.

Wie wikkelt de nalatenschap af?

Voordat u aan de slag gaat, is het goed om te weten wie verantwoordelijk is voor de afwikkeling. Heeft de overledene in een testament een executeur benoemd? Dan is die persoon de aangewezen figuur om de nalatenschap te beheren, schulden te betalen en de verdeling voor te bereiden. Is er geen executeur, dan zijn alle erfgenamen samen verantwoordelijk. Dat vereist onderling overleg en overeenstemming, wat niet altijd eenvoudig is. Een notaris kan als onpartijdige begeleider helpen om het proces soepel te laten verlopen.

Stap 1: nagaan of er een testament is

De eerste stap is controleren of de overledene een testament heeft laten opstellen. De notaris zoekt dit op via het Centraal Testamentenregister, waarin alle in Nederland opgemaakte testamenten zijn geregistreerd. Als er een testament is, bepaalt dit wie de erfgenamen zijn, of er een executeur is aangesteld en of er bijzondere wensen zijn voor de verdeling. Is er geen testament, dan geldt het wettelijk erfrecht: de partner en kinderen erven als eersten.

Stap 2: de erfgenamen vaststellen

Op basis van het testament of het wettelijk erfrecht wordt bepaald wie de erfgenamen zijn. De notaris onderzoekt de familierechtelijke verhoudingen en stelt vast wie recht heeft op een deel van de nalatenschap. Dit onderzoek vormt de basis voor de verklaring van erfrecht, het officiële document waarmee u kunt aantonen wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om de nalatenschap af te handelen.

Bij een digitale aanvraag via ErfrechtAkte vult u als aanvrager eerst de gegevens van de overledene in. Vervolgens voegt u alle erfgenamen toe. Elke erfgenaam ontvangt een e-mail met het verzoek om de eigen gegevens aan te vullen en te bevestigen. Zo worden alle betrokkenen direct bij het proces betrokken.

Stap 3: controleren welke documenten nodig zijn

In een verklaring van erfrecht legt de notaris vast wie erfgenamen zijn en wie mag handelen. Een verklaring van erfrecht is niet in iedere situatie nodig. Vraag eerst aan de bank, verzekeraar of andere organisatie welke documenten zij nodig heeft. De notaris onderzoekt wie erfgenamen zijn en wie namens de nalatenschap mag handelen.

Is een verklaring nodig? Dan kan een notaris deze opstellen nadat het onderzoek en de benodigde controles zijn uitgevoerd. Bespreek vooraf het doel, de kosten en eventuele bijzonderheden.

Stap 4: de boedel inventariseren

Een belangrijke stap is het in kaart brengen van alle bezittingen en schulden van de overledene. Dit wordt de boedelbeschrijving genoemd. Denk aan bankrekeningen, spaargeld, beleggingen, een eigen woning, waardevolle bezittingen zoals een auto of sieraden, maar ook aan de hypotheek, leningen, belastingschulden en de kosten van de uitvaart.

Een compleet overzicht is onmisbaar. Zonder goed inzicht in de omvang van de nalatenschap kunt u geen verantwoorde keuze maken over het aanvaarden van de erfenis en kunt u later de aangifte erfbelasting niet correct indienen. Bij een online aanvraag via ErfrechtAkte vult u de bezittingen en schulden in en wordt het netto saldo automatisch berekend. Dit saldo wordt vastgelegd voordat de erfgenamen hun keuze maken, zodat iedereen op basis van dezelfde, actuele informatie beslist.

Stap 5: de erfenis aanvaarden of verwerpen

Elke erfgenaam moet een persoonlijke keuze maken. U kunt de erfenis zuiver aanvaarden, beneficiair aanvaarden of verwerpen. Bij zuivere aanvaarding neemt u alles over, inclusief eventuele schulden. Bij beneficiaire aanvaarding aanvaardt u onder voorbehoud: uw eigen vermogen blijft beschermd als de schulden hoger blijken dan de bezittingen. Bij verwerping ziet u volledig af van de erfenis.

Het is belangrijk om te weten dat u door bepaalde handelingen de erfenis al onbedoeld zuiver kunt aanvaarden. Neemt u bijvoorbeeld spullen mee uit het huis van de overledene, dan kan dat gelden als zuivere aanvaarding. Wees hier dus voorzichtig mee en maak eerst een bewuste keuze. Beneficiaire aanvaarding en verwerping worden geregistreerd bij de griffie van de rechtbank. Bij een digitale aanvraag worden de griffierechten direct afgehandeld, zodat u niet zelf naar de rechtbank hoeft.

Stap 6: schulden betalen en aangifte erfbelasting doen

Voordat er verdeeld kan worden, moeten alle schulden van de nalatenschap worden voldaan. Denk aan de uitvaartkosten, notariskosten, openstaande rekeningen en belastingschulden. Als er een executeur is, behoort dit tot zijn of haar taken. Is er geen executeur, dan regelen de erfgenamen dit samen.

Het overlijdensjaar bepaalt de gewone aangiftetermijn. Bij een overlijden in 2025 of eerder is die acht maanden. Bij een overlijden in 2026 is die twintig maanden. Houd de inleverdatum in de aangiftebrief aan en controleer bijzondere situaties bij de Belastingdienst. Uitstel voorkomt niet automatisch belastingrente. Voor het voorkomen van rente moet de aangifte ook volledig en correct zijn.

Stap 7: de nalatenschap verdelen

Wanneer alle schulden zijn betaald en de erfbelasting is geregeld, kan de nalatenschap worden verdeeld. Alle erfgenamen moeten het eens worden over wie wat krijgt. Soms worden bezittingen verkocht en wordt de opbrengst verdeeld. Als er onroerend goed naar een erfgenaam overgaat, is daarvoor een notariële akte van verdeling nodig.

Bij een wettelijke verdeling krijgt de langstlevende partner alle bezittingen en schulden. De kinderen krijgen een vordering op de langstlevende, die pas opeisbaar is bij diens overlijden. In dat geval hoeft er niet actief te worden verdeeld, maar moet de omvang van de vorderingen wel worden vastgelegd.

Komen de erfgenamen er onderling niet uit? Dan kan een notaris bemiddelen. In het uiterste geval kan de rechtbank worden gevraagd om de verdeling vast te stellen.

Hoelang duurt het afwikkelen van een nalatenschap?

De doorlooptijd hangt af van de complexiteit. Een eenvoudige nalatenschap met weinig erfgenamen en een beperkt vermogen kan binnen enkele maanden zijn afgehandeld. Bij complexere situaties, bijvoorbeeld wanneer er onroerend goed is, een onderneming deel uitmaakt van de nalatenschap of wanneer erfgenamen het onderling niet eens zijn, kan de afwikkeling een jaar of langer duren.

Het helpt om zo snel mogelijk na het overlijden de eerste stappen te zetten. Vraag tijdig een verklaring van erfrecht aan en begin met het inventariseren van de boedel. Hoe eerder u overzicht heeft, hoe soepeler het verdere proces verloopt.

Dit artikel bevat algemene informatie over het afwikkelen van een nalatenschap en is geen vervanging voor persoonlijk juridisch advies. Voor vragen over uw specifieke situatie kunt u terecht bij een notaris.

Bronnen en actuele regels

Bekijk de officiële informatie bij de Belastingdienst