Erfrecht en samengestelde gezinnen: een groeiend probleem

Steeds meer gezinnen in Nederland zijn samengesteld: u woont samen met een partner die kinderen heeft uit een eerdere relatie, of u heeft zelf kinderen meegebracht. Dat voelt als een gewoon gezin, en dat is het ook. Maar het erfrecht kijkt er anders naar. Zonder de juiste regelingen kan een overlijden binnen een samengesteld gezin leiden tot onverwachte en pijnlijke situaties.

Stiefkinderen erven niet automatisch

Dit is misschien wel het belangrijkste om te weten: stiefkinderen zijn volgens de wet geen erfgenaam. Het maakt niet uit hoe lang u ze heeft opgevoed of hoe hecht de band is. Zonder testament erven alleen uw eigen (biologische of geadopteerde) kinderen en uw partner. Uw stiefkinderen krijgen niets, tenzij u daar bewust iets voor regelt. Volgens Notaris.nl onderschatten veel mensen dit, juist omdat het dagelijks leven geen onderscheid maakt tussen eigen kinderen en stiefkinderen.

De wettelijke verdeling en het risico van "weglekken"

Bij de wettelijke verdeling ontvangt de langstlevende partner de volledige erfenis. De kinderen krijgen een vordering in geld, die pas opeisbaar wordt als de langstlevende partner ook overlijdt. In een traditioneel gezin werkt dit vaak goed: het vermogen blijft binnen dezelfde familie.

Maar in een samengesteld gezin kan dit anders uitpakken. Stel, u overlijdt en uw partner erft alles. Wanneer uw partner later ook overlijdt, zijn het de eigen kinderen van uw partner die als erfgenaam aan de beurt komen. Uw kinderen hebben dan alleen nog een geldvordering, maar het werkelijke vermogen, de woning, de spaargelden en de persoonlijke bezittingen, gaat naar de kinderen van uw partner. Zo kan het vermogen dat u heeft opgebouwd "weglekken" naar de andere kant van het samengestelde gezin.

Wilsrechten: een vangnet voor kinderen

De wet biedt kinderen in samengestelde gezinnen wel enige bescherming via de zogenaamde wilsrechten. Als uw partner overlijdt en u als stiefouder de erfenis ontvangt, kunnen de kinderen van uw partner aanspraak maken op goederen ter waarde van hun erfdeel. Zij hoeven dan niet te wachten tot u overlijdt. Volgens Rijksoverheid.nl is dit bedoeld om te voorkomen dat familiegoederen en vermogen definitief in een andere familie terechtkomen.

Wilsrechten bieden echter geen volledige oplossing. Ze gelden alleen voor kinderen van de overledene, niet voor stiefkinderen. En ze geven recht op goederen, niet op een specifiek bedrag. Bovendien zijn wilsrechten niet altijd bekend bij de betrokkenen, waardoor ze in de praktijk soms onbenut blijven.

Waarom een testament onmisbaar is

Als u in een samengesteld gezin leeft, is een testament niet zomaar een optie, maar eigenlijk een noodzaak. In een testament kunt u onder andere vastleggen dat uw stiefkinderen meeerven, precies hoeveel elk kind ontvangt (ook stiefkinderen), hoe het vermogen verdeeld wordt als uw partner hertrouwt en welke goederen naar welke kinderen gaan.

U kunt uw stiefkinderen in uw testament opnemen als erfgenaam. Zij krijgen dan hetzelfde erfdeel als uw eigen kinderen, of een ander deel als u dat wenst. Zonder deze stap staan zij bij uw overlijden met lege handen.

Let op: de legitieme portie

Wanneer u stiefkinderen opneemt in uw testament, is het goed om te weten dat uw eigen kinderen altijd recht houden op hun legitieme portie. Dat is het wettelijk minimumdeel van de erfenis waar zij aanspraak op kunnen maken, ook als u hen een kleiner deel toekent. U kunt dus niet onbeperkt vermogen toewijzen aan stiefkinderen ten koste van uw eigen kinderen.

Samenwonend met stiefkinderen: extra kwetsbaar

De situatie wordt nog complexer als u samenwoont zonder te trouwen of een geregistreerd partnerschap aan te gaan. In dat geval erft uw partner helemaal niet automatisch, en uw stiefkinderen evenmin. Zonder testament en samenlevingscontract hebben zij na uw overlijden geen enkel recht op uw vermogen. Alles gaat dan naar uw eigen kinderen of, als u die niet heeft, naar uw ouders of verdere familie.

Het is begrijpelijk dat u hier niet meteen bij stilstaat als u net een nieuw leven opbouwt met een nieuwe partner. Maar juist in die fase is het verstandig om samen met een notaris te bespreken hoe u iedereen in uw gezin goed beschermt.

Wat kunt u nu al doen?

Als u in een samengesteld gezin woont, zijn er een paar stappen die u kunt nemen om problemen in de toekomst te voorkomen. Het begint met het opstellen van een testament bij de notaris, waarin u precies vastlegt wie wat erft. Bespreek daarbij ook de rol van de langstlevende partner: wilt u dat uw partner verzorgd achterblijft, maar tegelijk voorkomen dat uw vermogen naar de stiefkinderen gaat? Een notaris kan hiervoor maatwerk leveren, bijvoorbeeld met een tweetrapsmaking of een vruchtgebruiktestament.

Daarnaast is het verstandig om uw partner te vragen hetzelfde te doen. Erfrecht in een samengesteld gezin werkt namelijk van twee kanten: ook de kinderen van uw partner hebben belang bij goede afspraken.

Wanneer een van de partners in een samengesteld gezin overlijdt, is een verklaring van erfrecht nodig om de nalatenschap af te wikkelen. Juist bij samengestelde gezinnen is het belangrijk dat daarin duidelijk is vastgelegd wie de erfgenamen zijn en op basis van welk testament. Via ErfrechtAkte kunt u een verklaring van erfrecht eenvoudig online aanvragen.

Dit artikel bevat algemene informatie over erfrecht bij samengestelde gezinnen. Het is geen vervanging voor persoonlijk juridisch advies. Raadpleeg een notaris voor uw specifieke situatie.