Twee overlijdens kort na elkaar: wat betekent dat voor de erfenis?

Wanneer twee dierbaren kort na elkaar overlijden, bijvoorbeeld beide ouders of een ouder en een partner, komt er veel tegelijk op u af. Naast het dubbele verlies moet u ook twee nalatenschappen afwikkelen die met elkaar verweven zijn. De erfenis van de eerste overledene loopt dan als het ware door in de erfenis van de tweede. Dit wordt ook wel een kettingerfenis genoemd. In dit artikel leest u wat er juridisch en fiscaal gebeurt, en hoe u dubbele erfbelasting kunt voorkomen.

Wat gebeurt er juridisch bij twee overlijdens kort na elkaar?

Bij het eerste overlijden treedt de wettelijke verdeling in werking als de overledene getrouwd was en kinderen had. De langstlevende partner krijgt alle bezittingen en schulden. De kinderen krijgen een vordering in geld ter grootte van hun erfdeel, maar die vordering is pas opeisbaar na het overlijden van de langstlevende.

Overlijdt de langstlevende partner kort daarna, dan worden die vorderingen opeisbaar en moet tegelijkertijd de tweede nalatenschap worden afgewikkeld. In de praktijk betekent dit dat u als erfgenaam twee keer door het hele traject heen moet: twee keer de bezittingen en schulden inventariseren, twee keer een verklaring van erfrecht laten opstellen en twee keer aangifte erfbelasting doen.

De commorientesregel: wie overleed eerst?

Soms is niet duidelijk wie als eerste is overleden, bijvoorbeeld bij een ongeval. In dat geval geldt de zogenaamde commorientesregel uit het Burgerlijk Wetboek (artikel 4:2). Deze regel bepaalt dat wanneer de volgorde van overlijden niet kan worden vastgesteld, de personen geacht worden gelijktijdig te zijn overleden. Dat betekent dat zij niet van elkaar erven.

De volgorde van overlijden kan grote gevolgen hebben voor wie uiteindelijk erft en hoeveel erfbelasting er verschuldigd is. Als de ene partner ook maar enkele uren langer leeft dan de andere, erft die partner eerst de volledige nalatenschap, die vervolgens weer doorstroomt naar de kinderen. Dit kan leiden tot een hogere belastingdruk dan wanneer beide gelijktijdig zijn overleden.

De 30-dagenclausule in het testament

Om ongewenste gevolgen te voorkomen, bevatten veel testamenten een zogenaamde 30-dagenclausule (ook wel overlevingsclausule genoemd). Deze clausule bepaalt dat een erfgenaam alleen erft als hij of zij de erflater ten minste 30 dagen overleeft. Overlijdt de erfgenaam binnen die termijn, dan wordt er gehandeld alsof die erfgenaam al eerder was overleden.

Het doel hiervan is tweeledig. Ten eerste voorkomt u dat het vermogen via een tussenstap naar de "verkeerde" familie gaat. Als een man overlijdt en zijn vrouw drie dagen later ook, zou zonder 30-dagenclausule het volledige vermogen eerst naar de vrouw gaan en vervolgens naar haar erfgenamen. Met de clausule gaat het vermogen rechtstreeks naar de erfgenamen van de man.

Ten tweede bespaart de clausule erfbelasting. Zonder deze clausule wordt het vermogen namelijk twee keer belast: eerst bij de erfenis van de man naar de vrouw, en daarna bij de erfenis van de vrouw naar de kinderen.

De samenloopregeling: fiscale bescherming bij snel overlijden

Naast de 30-dagenclausule biedt de Belastingdienst een wettelijke samenloopregeling. Als iemand een erfenis ontvangt en zelf binnen 30 dagen overlijdt, vervalt de erfbelasting over het bedrag dat kort daarvoor was geerfd. Deze regeling voorkomt dat er twee keer erfbelasting wordt geheven over hetzelfde vermogen.

Er zit echter een belangrijk verschil tussen de 30-dagenclausule en de samenloopregeling. De clausule in het testament bepaalt wie er erft. De samenloopregeling bepaalt alleen of er belasting wordt geheven. Beide werken onafhankelijk van elkaar en vullen elkaar aan.

Wat als er meer dan 30 dagen tussen de overlijdens zitten?

Wanneer de tweede partner na meer dan 30 dagen overlijdt, biedt de samenloopregeling geen bescherming meer. In dat geval wordt de erfenis van de eerste overledene volledig belast bij de langstlevende, en betalen de kinderen daarna opnieuw erfbelasting over de nalatenschap van de langstlevende.

Dit kan tot aanzienlijke bedragen leiden. Stel dat vader overlijdt en moeder de volledige erfenis van 400.000 euro ontvangt via de wettelijke verdeling. Moeder overlijdt zes weken later. De kinderen betalen nu eerst erfbelasting over de nalatenschap van vader (via hun vordering) en vervolgens over de nalatenschap van moeder, waar het vermogen van vader inmiddels in zit.

Met een goed testament kunt u dit beperken. Een notaris kan bijvoorbeeld een tweetrapsmaking opnemen, waardoor het vermogen bij het tweede overlijden rechtstreeks en tegen een gunstiger tarief naar de kinderen gaat.

Twee verklaringen van erfrecht nodig

Bij twee overlijdens kort na elkaar heeft u in principe twee verklaringen van erfrecht nodig. Voor elke nalatenschap stelt de notaris een afzonderlijke verklaring op, waarin staat wie de erfgenamen zijn en wie bevoegd is om de nalatenschap af te handelen. Banken en andere instanties vragen om deze verklaringen voordat zij rekeningen vrijgeven of geld uitkeren.

Wanneer u via ErfrechtAkte een verklaring van erfrecht aanvraagt, verloopt het volledige traject digitaal. Alle erfgenamen vullen hun gegevens online in en maken individueel hun aanvaardingskeuze. Bij twee nalatenschappen kunt u beide verklaringen via dezelfde route online aanvragen, wat het proces overzichtelijker maakt in een periode waarin u al veel te regelen heeft.

Praktische tips bij een kettingerfenis

Het afwikkelen van twee nalatenschappen tegelijk is zwaar, zowel emotioneel als praktisch. Een paar aandachtspunten die u kunnen helpen:

• Controleer of er testamenten zijn via het Centraal Testamentenregister. Dit geldt voor beide overledenen.
• Inventariseer de bezittingen en schulden van beide nalatenschappen apart, ook als het vermogen grotendeels hetzelfde is. Het saldo kan verschillen door kosten die tussen de twee overlijdens zijn gemaakt.
• Let op de termijn voor beneficiaire aanvaarding. Heeft u twijfels over de financiele situatie, dan kunt u voor beide nalatenschappen kiezen voor beneficiaire aanvaarding om te voorkomen dat u met uw eigen vermogen aansprakelijk wordt.
• Doe op tijd aangifte erfbelasting. Voor elke nalatenschap geldt een afzonderlijke aangifteplicht. De Belastingdienst stuurt u hiervoor doorgaans een uitnodiging.

Voorkom problemen met een goed testament

De meeste complicaties bij een kettingerfenis zijn te voorkomen met een goed opgesteld testament. Een 30-dagenclausule, een tweetrapsmaking of andere specifieke bepalingen kunnen het verschil maken tussen duizenden euro's aan onnodige erfbelasting of een soepele afwikkeling. Bespreek dit met een notaris, zodat uw testament is afgestemd op uw persoonlijke situatie.

Dit artikel is informatief bedoeld en geen vervanging voor persoonlijk juridisch of fiscaal advies. Raadpleeg een notaris of belastingadviseur voor advies over uw specifieke situatie.