Mag u als ouder zelf bepalen wie uw vermogen erft? Of hebben uw kinderen altijd recht op een deel, ook als u dat niet wilt? Die vraag staat centraal in een discussie die al jaren speelt in Nederland. De legitieme portie, het wettelijke recht van kinderen op een deel van de erfenis, roept sterke meningen op. Voorstanders vinden het een belangrijke bescherming. Tegenstanders zien het als een inbreuk op de vrijheid van de erflater. Maar wat zegt de wet eigenlijk, en hoe denkt Nederland erover?

Wat is de legitieme portie precies?

De legitieme portie is het deel van de erfenis waar kinderen altijd aanspraak op kunnen maken, ook als zij in het testament van hun ouder zijn onterfd. Het gaat om de helft van wat een kind zou erven als er geen testament was. Stel dat u twee kinderen heeft en geen partner: zonder testament erft elk kind de helft. De legitieme portie is dan een kwart per kind.

Belangrijk om te weten: de legitieme portie is een vordering in geld, niet in goederen. Een onterfd kind krijgt dus geen recht op het huis of de inboedel, maar op een geldbedrag. Bovendien moet het kind de legitieme portie zelf opeisen. Dat gebeurt niet automatisch. Volgens de wet heeft een onterfd kind daar vijf jaar de tijd voor, gerekend vanaf het overlijden.

Waarom bestaat de legitieme portie?

De legitieme portie heeft diepe historische wortels. Al in het Romeinse recht bestond het idee dat kinderen niet volledig buitengesloten mogen worden van de nalatenschap van hun ouders. De gedachte erachter is dat er een bijzondere band bestaat tussen ouders en kinderen, en dat die band ook na het overlijden een financieel gevolg mag hebben.

In de praktijk beschermt de legitieme portie vooral kinderen in kwetsbare situaties. Denk aan kinderen uit een eerder huwelijk die door een stiefouder worden onterfd, of aan situaties waarin een ouder onder invloed van anderen het testament heeft gewijzigd. De wet biedt in die gevallen een vangnet.

De argumenten om de legitieme portie af te schaffen

Toch klinkt er ook al jaren kritiek. Moet de overheid bepalen wat u met uw eigen vermogen doet na uw overlijden? Tegenstanders van de legitieme portie vinden van niet. Zij voeren vooral de volgende argumenten aan.

Ten eerste de testeervrijheid. Wie een leven lang heeft gewerkt en gespaard, zou zelf moeten kunnen beslissen wie daarvan profiteert. Als u bewust kiest om uw vermogen na te laten aan een goed doel, een vriend of een van uw kinderen, zou het testament dat moeten respecteren.

Daarnaast speelt het argument van vereenvoudiging. De legitieme portie maakt de afwikkeling van een nalatenschap ingewikkelder. Erfgenamen en onterfde kinderen komen tegenover elkaar te staan, wat kan leiden tot langdurige conflicten. Zonder legitieme portie zou de afhandeling van een erfenis eenvoudiger en sneller verlopen.

Tot slot wijzen tegenstanders erop dat de samenleving is veranderd. Gezinsvormen zijn diverser geworden. Mensen hebben stiefkinderen, bonuskinderen of helemaal geen contact meer met hun kinderen. De vraag is of een regeling uit een tijd van traditionele gezinnen nog past bij de huidige werkelijkheid.

De argumenten om de legitieme portie te behouden

Voorstanders benadrukken juist dat de legitieme portie een belangrijk vangnet is. Uit onderzoek van het WODC (het Wetenschappelijk Onderzoek- en Datacentrum van het ministerie van Justitie en Veiligheid) blijkt dat onterving bij kinderen vaak leidt tot diepe kwetsing en boosheid. Het gevoel buitengesloten te worden door een eigen ouder raakt mensen diep, los van het financiële aspect.

Bovendien is de kans reeel dat afschaffing juist tot meer juridische procedures leidt, niet minder. Zonder legitieme portie zouden onterfde kinderen andere wegen zoeken om het testament aan te vechten, bijvoorbeeld via een beroep op wilsonbekwaamheid of misbruik van omstandigheden. De legitieme portie biedt in die zin een helder en voorspelbaar kader.

Voorstanders wijzen er ook op dat familiebanden in Nederland nog steeds als belangrijk worden ervaren. De band tussen ouder en kind is bijzonder, en de wet mag die band weerspiegelen door kinderen niet volledig met lege handen achter te laten.

Wat vinden Nederlanders ervan?

In 2024 publiceerde het WODC een uitgebreid onderzoek naar het maatschappelijk draagvlak voor de legitieme portie. De uitkomsten laten een genuanceerd beeld zien. Ongeveer 40% van de ondervraagden vindt dat kinderen altijd recht moeten hebben op een deel van de erfenis. Nog eens 40% vindt dat het afhangt van de omstandigheden. Slechts 19% is voorstander van volledige afschaffing.

Dat betekent dat een ruime meerderheid van ongeveer 80% de legitieme portie in ieder geval in bepaalde situaties wil behouden. Volledige afschaffing wordt dus niet breed gedragen. Staatssecretaris Struycken heeft het rapport naar de Tweede Kamer gestuurd en aangegeven in de loop van 2025 met een inhoudelijke reactie te komen.

Mogelijke tussenoplossingen

Interessant is dat de onderzoekers ook tussenoplossingen noemen. Zo zou het mogelijk gemaakt kunnen worden dat ouders en kinderen bij leven afspraken maken over het al dan niet opeisen van de legitieme portie. Op dit moment is zo'n afspraak juridisch niet afdwingbaar, omdat u geen overeenkomst kunt sluiten over een nog niet opengevallen nalatenschap.

Een andere suggestie is om de mogelijkheid te verruimen om testamenten te vernietigen als er sprake was van misbruik van omstandigheden, bijvoorbeeld wanneer een kwetsbare ouder onder druk is gezet om het testament te wijzigen. Dat zou de bescherming versterken zonder vast te houden aan de huidige vorm van de legitieme portie.

Wat betekent dit voor u?

Voorlopig blijft de legitieme portie gewoon bestaan. Als u overweegt om een kind te onterven via uw testament, is het goed om te weten dat dat kind alsnog aanspraak kan maken op de legitieme portie. En als u zelf onterfd bent en overweegt uw legitieme portie op te eisen, weet dan dat u daar vijf jaar de tijd voor heeft.

In beide gevallen is het verstandig om een notaris te raadplegen. Bij het opstellen van een testament kan een notaris u adviseren over de gevolgen van onterving en de legitieme portie. En als u als onterfd kind uw rechten wilt uitoefenen, kan een notaris u helpen bij het berekenen en opeisen van uw deel.

Moet u na een overlijden de nalatenschap regelen en heeft u een verklaring van erfrecht nodig? Via ErfrechtAkte kunt u deze eenvoudig en tegen een vast tarief online aanvragen, zonder dat u naar een notariskantoor hoeft.

Dit artikel is geschreven voor algemene informatiedoeleinden en vormt geen juridisch advies. Voor uw persoonlijke situatie kunt u het beste contact opnemen met een notaris of juridisch adviseur.